Kiedy powstał pierwszy dron? Historia, twórca i zastosowanie

Historia pierwszego drona to temat, który nie ma prostej odpowiedzi – wszystko zależy od tego, co dokładnie rozumiesz pod słowem „dron”. Różne konstrukcje z różnych epok mają równie mocne argumenty za mianem prekursora, a samo słowo „drone” pojawiło się w użyciu kilkanaście lat po pierwszym locie bezzałogowego, napędzanego samolotu. Ten artykuł przeprowadzi cię przez całą historię – od balonów z bombami po pierwsze seryjne drony wojskowe.

Najważniejsze informacje z tego artykułu:

• Pierwszym napędzanym bezzałogowym statkiem powietrznym sterowanym radiowo był brytyjski Aerial Target, który odbył udany lot 21 marca 1917 roku.
• Projekt Aerial Target opracował Archibald M. Low przy współpracy Geoffreya de Havillanda, a program finansowało Royal Flying Corps.
• Słowo „drone” weszło do użycia dopiero około 1935 roku, gdy US Navy przejęło je od brytyjskiej nazwy Queen Bee.
• Kettering Bug i Hewitt-Sperry Automatic Airplane, często mylnie nazywane dronami, są klasyfikowane jako wczesne pociski manewrujące, bo były jednorazowe.
• Pierwszym masowo produkowanym bezzałogowym statkiem powietrznym był Radioplane OQ-2, a jego następca OQ-3 powstał w ponad 9 400 egzemplarzach podczas II wojny światowej.

Kiedy powstał pierwszy dron – i dlaczego odpowiedź zależy od definicji?

Odpowiedź na pytanie, kiedy powstał pierwszy dron, zmienia się zależnie od tego, które kryterium uznasz za decydujące. Czy wystarczy, że obiekt leci bez pilota? Czy musi być napędzany? Sterowany na bieżąco, czy tylko autonomicznie? A może musi dać się odzyskać po locie?

W literaturze technicznej dron, określany też jako UAV (Unmanned Aerial Vehicle), to napędzany statek powietrzny utrzymujący lot aerodynamiczny, pozbawiony załogi na pokładzie, sterowany zdalnie lub autonomicznie i zdolny do przenoszenia ładunku. To odróżnia go zarówno od prostych balonów dryfujących z wiatrem, jak i od jednorazowych pocisków manewrujących, które niszczą się razem z celem.

Przy takim rozróżnieniu historia pierwszego drona układa się w kilka warstw:

Jeśli szukasz jednej daty, najbardziej uzasadnioną odpowiedzią jest rok 1917 – wtedy odbył się pierwszy udany lot napędzanego samolotu sterowanego radiowo. Sama nazwa „drone” ma jednak inne korzenie i pojawia się blisko dwie dekady później.

Co to w ogóle jest dron i dlaczego definicja jest tu tak ważna?

Zanim przejdę do konkretnych dat, warto zrozumieć, dlaczego historycy techniki spierają się o pierwszeństwo. Współczesna definicja drona, używana przez IEEE i siły zbrojne, pojawiła się dopiero pod koniec XX wieku. Wcześniej nie istniała jedna kategoria – były balony, torpedy powietrzne, latające cele i samoloty automatyczne. Etykieta „dron” jest więc naklejana na dawne konstrukcje post factum, według kryteriów, których twórcy tych maszyn w ogóle nie znali.

To właśnie dlatego w różnych opracowaniach znajdziesz różne odpowiedzi. Jedni wskazują na 1849 rok, inni na 1917, inni na 1935. Każda z tych dat jest poprawna – przy odpowiednim zestawie kryteriów. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tym, co to jest dron i jak definiuje się go dziś, warto spojrzeć na współczesne ujęcie tematu, bo to ono wyznacza punkt odniesienia dla oceny historycznych konstrukcji.

Czy balony i torpedy powietrzne to już drony?

W 1849 roku Austriacy podczas oblężenia Wenecji użyli około 200 bezzałogowych balonów wyposażonych w ładunki wybuchowe z zapalnikami czasowymi. To pierwsze bojowe użycie obiektu latającego bez załogi w historii – ale trudno tu mówić o dronie. Balony nie miały napędu aerodynamicznego, żadnego sterowania po starcie i nie były odzyskiwalne. Leciały tam, gdzie niósł je wiatr. Jeśli trafi się na opracowanie, które wskazuje 1849 rok jako datę pierwszego drona, oznacza to, że autor używa maksymalnie szerokiej definicji: każdy bezzałogowy nośnik z powietrza.

Podobne zastrzeżenia dotyczą Nikoli Tesli, którego często wymienia się jako ojca idei drona. W 1898 roku Tesla opatentował system bezprzewodowego sterowania (patent US 613 809) i zademonstrował łódź sterowaną radiowo podczas pokazu w Madison Square Garden. To był przełom koncepcyjny – po raz pierwszy zdalnie sterowano pojazdem za pomocą fal radiowych. Tesla sam określał swój wynalazek mianem telautomatu i mówił wprost o możliwości budowania zdalnie sterowanej broni. Mimo to był to pojazd wodny, nie powietrzny, więc nie spełnia podstawowego kryterium drona jako statku powietrznego.

Wskazówka: Czytając popularne artykuły o historii dronów, sprawdzaj, czy autor rozróżnia bezzałogowe obiekty latające od napędzanych statków powietrznych sterowanych radiowo – to dwie zupełnie różne kategorie, które bywają mylone.

Kto zbudował pierwszy dron i gdzie to się stało?

Za pierwszego twórcę drona w sensie technicznym uznaje się Archibalda M. Lowa, brytyjskiego inżyniera pracującego dla Royal Flying Corps i Royal Aircraft Factory w latach 1916–1917. Low opracował system radiowego sterowania złożony z nadajnika naziemnego i odbiornika zamontowanego w samolocie, który poruszał aktuatorami sterów. Sam płatowiec zaprojektował Geoffrey de Havilland – konstruktor, którego nazwisko pojawi się jeszcze w historii lotnictwa wielokrotnie.

21 marca 1917 roku na lotnisku w Upavon w Anglii jeden z samolotów programu Aerial Target startując z pneumatycznej rampy odbył pierwszy na świecie kontrolowany lot napędzanego statku powietrznego bez pilota na pokładzie. To był historyczny moment – maszyna leciała tam, gdzie kazał jej operator z ziemi, a nie tam, gdzie pchał ją wiatr.

Warto wiedzieć, że nazwa Aerial Target była częściowo myląca. Program nie służył wyłącznie tworzeniu latających celów ćwiczebnych – pierwotnym założeniem było skonstruowanie broni zdolnej niszczyć niemieckie sterowce Zeppelin i cele naziemne. Według ówczesnych danych technicznych prototyp mógł osiągać prędkość do 145 km/h, przenosić ładunek do 450 kg i operować w zasięgu do 80 km. Lot testowy z 1917 roku miał zasięg 40 km.

Program zakończono szybko z powodu serii nieudanych startów i trudności technicznych, jednak sam marcowy lot jest opisywany przez Imperial War Museum jako pierwsze udane zastosowanie radiosterowanego napędzanego statku powietrznego.

Czym różniły się Kettering Bug i Hewitt-Sperry od prawdziwych dronów?

Równolegle z brytyjskim Aerial Target, po drugiej stronie Atlantyku, Stany Zjednoczone rozwijały własne bezzałogowe konstrukcje. Hewitt-Sperry Automatic Airplane z 1917 roku był samolotem z automatycznym układem sterowania opartym na żyroskopach Elmera Sperry’ego. Miał wykonać zaprogramowany wcześniej lot ku celowi i razem z nim eksplodować. Kluczowa różnica w stosunku do Aerial Target: Hewitt-Sperry nie był sterowany na bieżąco przez operatora – leciał według z góry ustawionej trajektorii i niszczył się razem z celem.

Na bazie tych doświadczeń powstał Kettering Bug (1917–1918) – tzw. latająca torpeda z ładunkiem bojowym. Kettering Bug mierzył lot za pomocą licznika obrotów śmigła: po zadanej liczbie obrotów składał skrzydła i spadał na cel. Żadnego sterowania w czasie lotu, żadnej możliwości odzysku maszyny.

Wczesne drony tamtego okresu opierały się na:

• Żyroskopach – do utrzymywania kursu i poziomu lotu.
• Barometrach – do kontrolowania wysokości.
• Licznikach obrotów śmigła – do odmierzania pokonanego dystansu.
• Timerach – do wyzwalania mechanizmów po upływie czasu.

Dopiero Aerial Target Low’a łączył te elementy ze stałym, zdalnym sterowaniem radiowym. Kettering Bug i Hewitt-Sperry były bliżej współczesnych pocisków manewrujących niż dronów, bo platforma nie była projektowana jako coś, co po locie wraca do hangaru. Dlatego współczesne klasyfikacje wojskowe i techniczne nie wliczają ich w poczet UAV.

Skąd pochodzi słowo „drone” i co to ma wspólnego z pszczołami?

Termin „drone” – po angielsku oznaczający trutnia, czyli samca pszczoły – wszedł do wojskowego żargonu dopiero około 1935 roku. Bezpośrednim powodem było pojawienie się w służbie Royal Navy i RAF brytyjskiego drona DH.82B Queen Bee, opartego na płatowcu De Havilland Tiger Moth.

Queen Bee był radiosterowanym celem ćwiczebnym dla artylerii przeciwlotniczej – zamówiono go w setkach egzemplarzy, był odzyskiwalny i wielokrotnego użycia. Mógł też być pilotowany przez człowieka, co pokazuje, jak płynna była wówczas granica między samolotem załogowym a bezzałogowym.

Po wizycie w Wielkiej Brytanii komandor US Navy Delmar Fahrney, wdrażając podobne systemy celów w Stanach, zaczął je określać właśnie jako drony – w oczywistym nawiązaniu do pszczelego nazewnictwa: Queen Bee (królowa) i drone (truteń). Tak narodziła się nazwa, którą znamy dziś. Faktem, który rzadko pojawia się w popularnych artykułach, jest to, że sama nazwa „drone” jest młodsza niż pierwsze bezzałogowe samoloty o blisko 20 lat.

Wcześniej, w 1931 roku, do służby wszedł Fairey Queen – przeróbka wodnosamolotu Fairey IIIF na cel radiosterowany. Była to jedna z pierwszych małych seryjnych konstrukcji tego typu, jednak to właśnie Queen Bee stała się symbolem i źródłem terminologii.

Wskazówka: Jeśli spotkasz źródło podające, że Kettering Bug z 1918 roku był pierwszym dronem – podejdź do tego z rezerwą. Ta maszyna była jednorazowym pociskiem manewrującym, nie wielokrotnego użycia platformą bezzałogową.

Kiedy pojawił się pierwszy masowo produkowany dron?

Jeśli kryterium ma być produkcja seryjna na skalę przemysłową, odpowiedź przesuwa się do początku lat 40. Radioplane OQ-2 wszedł do produkcji w Stanach Zjednoczonych w 1940 lub 1941 roku i był pierwszym masowo produkowanym bezzałogowym statkiem powietrznym w USA. Jego następca, OQ-3, powstał w ponad 9 400 egzemplarzach podczas II wojny światowej – to była już produkcja na skalę przemysłową.

Radioplane OQ-2 był małym, napędzanym samolocikiem używanym jako ruchomy cel dla ćwiczeń strzeleckich przeciwlotniczych. Latał, był sterowany radiowo i dał się odzyskać po zakończeniu ćwiczeń – spełniał zatem wszystkie warunki definicji drona. Warto tu wspomnieć, że w fabryce produkującej te drony pracowała jako monterka pewna młoda kobieta – była nią Norma Jeane Baker, znana później jako Marilyn Monroe.

Jeśli ciekawi cię, jak wygląda dron w swojej nowoczesnej postaci, różnica między OQ-2 a dzisiejszymi maszynami jest ogromna – zarówno pod względem rozmiarów, jak i technologii napędu i sterowania.

Jak pierwszy dron różnił się od współczesnych?

Różnice są fundamentalne – i nie chodzi tu tylko o elektronikę. Wczesne bezzałogowe statki powietrzne nie miały kamer, nie transmitowały obrazu w czasie rzeczywistym i nie służyły do obserwacji terenu. Utożsamianie drona z fotografowaniem z powietrza to zupełnie późniejszy etap, który pojawił się dziesiątki lat po pierwszych lotach.

Porównanie wybranych cech:

Wczesne drony nie miały żadnego systemu powrotu do punktu startowego – operator musiał nimi kierować ręcznie przez cały czas lotu, a zasięg łącza radiowego był mocno ograniczony. Współczesne drony wyposażone są m.in. w jednostki IMU, czyli systemy pomiaru bezwładności, które automatycznie stabilizują maszynę nawet bez ingerencji operatora. To przepaść technologiczna liczona nie w latach, ale w dekadach intensywnego rozwoju elektroniki, materiałoznawstwa i algorytmów sterowania.

Warto też wspomnieć, że dron może nagrywać dźwięk – to funkcja, o której nie śniło się konstruktorom Aerial Target. A dziś istnieją już drony zdolne do uniesienia człowieka, co pokazuje, jak daleko zaszła technologia od pneumatycznej rampy startowej w Upavon.

Wskazówka: Pamiętaj, że wczesne drony wojskowe nie były narzędziami obserwacji – służyły głównie jako latające cele do ćwiczeń lub jako bezzałogowe nośniki broni. Funkcja zwiadowcza i fotograficzna rozwinęła się znacznie później.

Podsumowanie

Pytanie o to, kiedy powstał pierwszy dron, nie ma jednej odpowiedzi – bo odpowiedź zależy od definicji. Technicznie rzecz biorąc, pierwszym napędzanym statkiem powietrznym sterowanym radiowo był brytyjski Aerial Target, który odbył udany lot 21 marca 1917 roku. Zaprojektował go Geoffrey de Havilland, a system sterowania opracował Archibald Low. Słowo „drone” pojawiło się dopiero około 1935 roku przy okazji brytyjskiego Queen Bee. Pierwsza masowa produkcja dronów ruszyła w USA na początku lat 40. Historia pierwszego drona to zatem nie jeden moment, lecz kilkadziesiąt lat stopniowego dojrzewania technologii.

FAQ

Q: Czy Nikola Tesla zbudował drona?

A: Tesla w 1898 roku skonstruował łódź sterowaną radiowo, nie statek powietrzny. Jego wynalazek był przełomem w zdalnym sterowaniu, ale nie spełnia definicji drona jako bezzałogowego statku powietrznego.

Q: Czy Kettering Bug był prawdziwym dronem?

A: Nie według współczesnych definicji. Kettering Bug był jednorazowym pociskiem manewrującym – latał po zaprogramowanej trasie i niszczył się razem z celem. Współczesne UAV są platformami, nie ładunkami.

Q: Czy V-1 z II wojny światowej można uznać za drona?

A: V-1 był bezzałogowy i napędzany, ale klasyfikuje się go jako pocisk manewrujący. Był bronią jednorazową – jego misja kończyła się zniszczeniem. To wyklucza go z definicji UAV.

Q: Kiedy drony zaczęto używać do fotografowania z powietrza?

A: Funkcja obserwacyjna i fotograficzna dronów rozwinęła się dopiero w drugiej połowie XX wieku. Pierwsze drony były wyłącznie celami ćwiczebnym lub bronią – kamera nie była ich wyposażeniem.

Q: Co oznacza skrót UAV?

A: UAV to skrót od angielskiego Unmanned Aerial Vehicle, czyli bezzałogowy statek powietrzny. To formalny termin techniczny i wojskowy używany zamiennie ze słowem „dron”, choć zakresem znaczeniowym mogą się nieznacznie różnić.

Weryfikacja i redakcja

Za redakcję i weryfikację artykułu odpowiadają:

Joanna Lewandowska. Specjalistka ds. automatyki i integracji. Absolwentka kierunku Automatyka i Robotyka na Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie.

Piotr Woźniak. Doświadczony redaktor technologiczny. Absolwent kierunku Dziennikarstwo i Komunikacja Społeczna na Uniwersytecie Warszawskim.